Дадзеная экскурсія прысвечана гісторыі Афганскай вайны, а таксама 70-ай асобнай гвардзейскай мотастралковай двойчы Чырванасцяжнай, ордэнаў Кутузава і Багдана Хмяльніцкага брыгадзе (70-ая АГМСБр). Гэтая вайсковая частка Сухапутных войскаў Узброеных Сіл СССР у перыяд Афганскай вайны, у якой служылі тыя, хто сёння жыве ці жыў побач з намі.
Чаму пачалася сама Афганская вайна? Прычын мноства, але галоўная ў тым, што Афганістан, які жыў тады па старых традыцыях, у канцы 1970-х гадоў сутыкнуўся са зменай дзяржаўнай улады. Ажыццёўлены 27 красавіка 1978 года пераварот, у выніку чаго да ўлады прыйшла Народна-дэмакратычная партыя Афганістана (НДПА) і абвясціла краіну Дэмакратычнай Рэспублікай Афганістан (ДРА).
Спробы кіраўніцтва краіны правесці новыя рэформы, якія дазволілі б пераадолець адставанне Афганістана, натыкнуліся на супраціў ісламскай апазіцыі. У 1978 годзе ў Афганістане пачалася грамадзянская вайна.
Афганскі бок неаднаразова прасіў Савецкі Саюз аб ваенным ўмяшанні з мэтай ўстанаўлення парадку ў краіне. Але камісія ЦК КПСС па Афганістане неаднаразова заяўляла пра негатыўныя наступствы ваеннага ўмяшання ў справы Афганістана.
Але ў верасні 1979 года, пасля мноства мецяжоў ў краіне, ісламісцкіх паўстанняў, няўдалых рэформаў, да ўлады прыйшоў Х. Амін. Ён захапіў уладу і арыштаваў свайго папярэдніка Н.Таракі, а затым расстраляў яго. Далейшыя рэпрэсіі ў краіне супраць ісламістаў і членаў партыі НДПА прымусілі савецкае кіраўніцтва перагледзець свой пункт гледжання, і было прынята рашэнне аб ліквідацыі Аміна. Гэта змагло ажыццявіць спецыяльнае падраздзяленне КДБ «Вымпел». Увечары 27 снежня яны ўзялі штурмам палац Аміна, аперацыя працягвалася 40 хвілін, падчас штурму Амін быў забіты. А ў ноч з 27 на 28 снежня Б. Кармаль, стаўленік СССР, прыбыў у Кабул з Баграма, радыё Кабула перадало яго зварот да афганскага народа, у якім быў абвешчаны «другі этап рэвалюцыі». З гэтага моманту і пачынаецца Афганская вайна.
Сам увод войскаў у Афганістан быў адобраны 12 снежня 1979 года на пасяджэнні Палітбюро, у адпаведнасці з сакрэтнай пастановай ЦК КПСС №176 / 125 «Да становішча ў «А», «з мэтай папярэджання агрэсіі звонку і ўмацаванне паўднёвых рубяжоў дружалюбным рэжымам у Афганістане» было прынята рашэнне аб уводзе войскаў. Меркавалася, што савецкія войскі стануць гарнізонамі і возьмуць пад ахову важныя прамысловыя і іншыя аб’екты, вызваліўшы тым самым часткі афганскай арміі для актыўных дзеянняў супраць атрадаў апазіцыі, а таксама супраць магчымага вонкавага ўмяшання. Мяжу з Афганістанам было загадана перайсці а 15:00 маскоўскага часу (17:00 кабульскага) 25 снежня 1979 года.
14 снежня 1979 года ў Баграм быў накіраваны батальён 345-га гв. асобнага парашутна-дэсантнага палка для ўзмацнення батальёна 111-га гв. парашутна-дэсантнага палка 105-ай паветрана-дэсантнай дывізіі, які з 7 ліпеня 1979 года ахоўваў каля Баграма савецкія транспартныя верталёты і самалёты.
Да канца снежня 1979 года ў Туркестанскай ваеннай акрузе была сфарміравана 40 агульнавайсковая армія пад камандаваннем генерал-лейтэнанта Тухарынава Ю.У, якая 25 снежня перасекла Афганскую мяжу па пантонным мосце праз раку Аму-Дар'я.
У пачатку 1980 года пачаліся баявыя дзеянні-рэйды супраць атрадаў мяцежнікаў у паўночных раёнах Афганістана, што прылягалі да савецкай мяжы.
9 красавіка пачалася 1 вайсковая аперацыя ў Панджшэрскай цясніне, па выніках якой групоўка Ахмад Шах Масуда была разбіта, а сам ён, атрымаўшы цяжкае раненне, пазбег палону.
Восенню пачалася 2 аперацыя, мэтай якой паставілі выцясненне групоўкі Ахмад Шах Масуда з цясніны.
З 14 лістапада па 5 снежня ў раёнах правінцый Кабул праводзіцца першая буйнамаштабная аперацыя пад кодавай назвай «Удар-1», мэта якой - выбіць мяцежнікаў з іх умацаваных пазіцый і вярнуць кантроль над тэрыторыямі.
Але нягледзячы на ўдалыя аперацыі, асаблівасць рэльефу Афганістана, падтрымка паўстанцаў мясцовым насельніцтвам і слабасць кіруючага рэжыму ўцягнулі савецкі кантынгент у доўгую і знясільваючую вайну.
На працягу 1980-1987 гадоў праводзіцца мноства аперацый супраць маджахедаў з мэтай устанаўлення поўнага кантролю за тэрыторыяй Афганістана. Прайшлі з 3 па 7 Панджшэрскія аперацыі, мэтай якіх быў поўны кантроль за перавалам. Але ажыццявіць поўны кантроль, з прычыны складанай мясцовасці і вялікай колькасці маджахедаў, доўгі час не ўдавалася.
Праводзяцца аперацыі ў цясніне Мармоль, падчас якіх цясніна была ачышчана ад паўстанцаў, і аперацыя Ганджогал, дзе маджахеды атачылі 2 ўзвод 7 роты Кунарскага батальёна 66 МСБ.
У ліпені 1983 года мяцежнікі прадпрымаюць спробу блакады Хаста, але спроба не ўвянчалася поспехам, і маджахеды былі адкінутыя.
У 1985-1987 гадах праводзіліся аперацыі ў Хінджане, з мэтай разгрому вялікіх сіл маджахедаў, аперацыя «Пастка», падчас якой знішчана перавалачная база камандзіра Ісмаіла-хана, і аперацыя «Удар-2» у правінцыі Кундуз, аперацыя «Навальніца» і аперацыя «Кола».
Як вы можаце заўважыць, у экспазіцыі музея “Памяць” прысутнічаюць ўзоры вайсковай формы (слайды 4-7). Тут вы можаце ўбачыць, якая форма з'яўлялася асноўнай для ўзброеных сіл СССР, у тым ліку і для памежных войскаў, якія стаялі каля мяжы з Афганістанам. Тут вы можаце ўбачыць фуражкі, пагоны, на якіх паказана званне ваеннага, а таксама ордэнскія планкі. Іх апранаюць, калі трэба паказаць, якімі ўзнагародамі быў ганараваны вайсковец, каб не апранаць ўсе медалі.
У гэтыя гады ў Афганістане ваявала мноства брыгад і рот, якія выконвалі свой інтэрнацыянальны абавязак. Адной з такіх брыгад была 70-ая гвардзейская АГМСБр. З першых дзён перадыслакацыі 70-й АГМСБр брыгада ўступіла ў чараду баявых дзеянняў, якія не спыняліся да вываду Савецкіх войскаў з Афганістана.
У баявыя задачы брыгады ўключаліся наступныя:
частковы кантроль за правінцыямі Гільменд і Кандагар;
падтрымка ўрадавых войскаў ДРА;
падтрымка мясцовых дзяржаўных органаў кіравання ДРА;
ахоўванне ўчасткаў галоўных аўтамабільных дарог у рэгіёне (Кандагар-Шынданд і Кандагар-Газні);
забеспячэнне рэжымнай зоны вакол міжнароднага аэрапорта Кандагара.
Сваё баявое хрышчэнне брыгада атрымала 23 лютага 1980 года, выявіўшы ў Тахтапулі банду да 100 чалавек. Камбрыг вырашыў атакаваць банду, аперацыя ўдалася, было знішчана больш за 50 духаў, страт не было, за выключэннем параненых.
У 1982 годзе брыгада праводзіць вялізную колькасць аперацый, агульная іх колькасць склала 14 планавых аперацый, праводзіць мноства разведак прылеглых тэрыторый. Напрыклад, у сакавіку 1982 года праводзіцца зачыстка раёнаў вакол Кандагара.
Але ў 1982 годзе брыгада нясе першыя цяжкія страты, з прычыны прыватных засад і набегаў маджахедаў.
У 1983 годзе склалася катастрафічнае становішча. Мноства атрадаў мяцежнікаў кантралявалі праходы, з-за чаго шлях калоны стаў неверагодна небяспечны, даводзілася кожны раз рухацца рознымі шляхамі, каб не атрымаць вялікіх страт. Але доўга так працягвацца не магло.
Зацвердзілі план, па якім трэба было вызваліць праходы, і 29 красавіка 1983 года калона пачала паход. Ён завяршыўся поспехам, і на 3 мая ўся тэрыторыя Мардж была вызвалена ад душманаў.
Салдаты ваявалі з дапамогай рознага ўзбраення. У мезеі “Памяць” вы можаце азнаёміцца з некаторымі ўзорамі ўзбраення (слайд 8). У дадзенай экспазіцыі прадстаўлены такія віды ўзбраення, як аўтамат АК-74, вінтоўка Мосіна, а таксама СВТ-40. Вядома ж, асноўным відам ўзбраення для 40-й арміі быў АК-74. Аўтамат адрозніваецца надзейнасцю, крэпасцю, і не раз ратаваў салдат у цяжкія хвіліны.
У студзені 1984 года ў ісламістаў з'явіліся рэактыўныя снарады, што стварыла пагрозу авіяцыі савецкага кантынгенту, бо прыходзілася лётаць вельмі асцярожна.
У перыяд з 1984 па 1988 год брыгада праводзіць мноства аперацый у правінцыях Кандагар і Гільменд, імкнучыся не дапусціць распаўсюджвання ўплыву маджахедаў на дадзенай тэрыторыі.
Да канца 1988 года паўстае пытанне аб вывадзе савецкага кантынгенту з ДРА. Да 14 красавіка ў Швейцарыі міністры МЗС Пакістана, Афганістана падпісалі Жэнеўскія пагадненні, гарантамі якіх сталі ЗША і СССР. СССР павінен быў вывесці кантынгент у 9-месячны тэрмін, а Пакістан і ЗША больш не падтрымліваюць маджахедаў.
Але нягледзячы на пагадненні, баі працягваліся і ў 1988 годзе.
Так, 13 мая ў раёне кішлака Мормаль група сапёраў трапіла ў засаду, 6 з іх загінулі. 24 чэрвеня праводзіцца аперацыя па зачыстцы раёна правінцыі Вардак-горад Майданшэхра. З 23 жніўня да 26 студзеня 1989 года праходзіць аперацыя «Тайфун». Гэта была апошняя вайсковая аперацыя ў Афганістане.
11 жніўня 1988 года брыгада выходзіла ў поўным складзе да Шынданда. Там яна здала зброю. На час расфарміравання брыгады асабісты склад размяшчаўся ў часовым лагеры ў 40 км ад горада Кушна. Афіцэры размяшчаліся ў гасцініцы ў г. Кушна.
Да 4 лютага 1989 года апошняе падраздзяленне СССР пакінула Кабул, 15 лютага войскі цалкам выведзены з Афганістана. 40 армію выводзіў генерал-лейтэнант Б. У. Громаў.
У гэтых баях брыгада праславіла сябе, мноства воінаў атрымалі розныя ўзнагароды. Але не ўсе вярнуліся дадому.
Адным з такіх салдат быў Адамаў Ігар Мікалаевіч, які нарадзіўся 30 кастрычніка 1961 года ў горадзе Нясвіж Мінскай вобласці. У 1978 годзе з адзнакай скончыў сярэднюю школу №109 горада Масквы (слайд 12). Меў фенаменальныя здольнасці да замежных, у тым ліку усходніх, моў. Быў рэферэнтам-перакладчыкам шырокага профілю, у асноўным спецыялізаваўся на Афганістане. Таксама выдатна валодаў англійскай мовай, захапляўся мовай урду, цікавіўся інданезійскай, іспанскай, французскай мовамі. 4 лютага 1981 года праз 10-е Галоўнае ўпраўленне Міністэрства абароны СССР быў накіраваны перакладчыкам у апарат Галоўнага ваеннага саветніка ў Рэспубліцы Афганістан.
17 жніўня 1981 года ў раёне 10 кіламетраў на паўднёвы захад ад горада Баграм, правінцыя Парван, Ігар Адамаў загінуў у баі з душманамі. Разам з саветнікам У.Р.Калеснікавым ён ехаў у аўтамабілі ў размяшчэнне свайго падраздзялення, калі аперацыя ўжо пачалася. Па нейкай прычыне машыны суправаджэння за імі не даслалі. У выніку саветнік і перакладчык патрапілі ў засаду ў «зялёнцы». Душманы падбілі іх аўтамабіль з гранатамёта. Граната трапіла прама ў Ігара Адамава, практычна разарваўшы яго цела на часткі. На месцы трагедыі потым знайшлі патроны ад пісталета ТТ, гэта адстрэльваўся ад душманаў смяротна паранены саветнік. Іх не маглі знайсці некалькі дзён: у раёне ішла аперацыя, і зрабіць гэта было вельмі складана. Калі знайшлі схаваныя целы перакладчыка і саветніка, людзі ўбачылі, што фанатыкі здзекаваліся з мёртвых: выкалалі ім вочы, знявечыўшы нажамі і штыкамі асоб да непазнавальнасці. Іх апазнавалі потым толькі па асаблівых прыкметах. Пахаваны на Паўночных могілках (участак 19) у горадзе Мінску. Узнагароджаны савецкім ордэнам Чырвонай Зоркі (пасмяротна), афганскім ордэнам Зоркі 3-й ступені, беларускай медалём «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана» (24.12.2003; пасмяротна).
У Брыгадзе 3 чалавекі былі ўдастоены самай высокай узнагароды -звання Героя Савецкага Саюза.
Гэта былі:
Дземакоў Аляксандр Іванавіч (Слайд 19)
Ён быў намеснікам камандзіра 2-й мотастралковай роты па палітычнай частцы 70-й гвардзейскай асобнай мотастралковай брыгады 40-й арміі, меў званне старшага лейтэнанта. З 1981 года праходзіў службу ў складзе абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў у Афганістане на пасадзе намесніка камандзіра мотастралковай роты па палітчасці. Падчас аднаго з баёў, навязанага савецкім воінам душманамі, Аляксандр Дземакоў здзейсніў подзвіг. 21 красавіка 1982 года, выконваючы інтэрнацыянальны абавязак, малады афіцэр-палітработнік забяспечыў прыкрыццё для адыходу баявых таварышаў і выратаваў іх коштам уласнага жыцця ... Пахавалі яго на радзіме.
Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета ад 5 лiпеня 1982 года старэйшаму лейтэнанту Дземакову Аляксандру Іванавічу пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Мае ўзнагароды: ордэн Леніна, медаль «Залатая Зорка», ордэн «Чырвоная Зорка».
Запарожан Ігар Уладзіміравіч (Слайд 15)
Нарадзіўся Ігар Уладзіміравіч 24 лістапада 1959 года ў пасёлку Андрэеўскі Змяінагорскага раёна Алтайскага краю ў сям’і рабочага. З 1961 года жыў у пасёлку Елань Новакузнецкага раёна Кемераўскай вобласці. З 1982-га па 1984 год - у складзе абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў у Афганістане. Службу праходзіў у дэсантна-штурмавым батальёне ў складзе 70-й асобнай гвардзейскай мотастралковай брыгады 40-й арміі савецкіх войскаў у Афганістане, дыслакаванай у г. Кандагар, на пасадзе намесніка камандзіра роты, затым камандзіра роты. Удзельнічаў у 38 баях з мяцежнікамі, выяўляў высокія камандзірскія якасці, мужнасць і гераізм. 16 чэрвеня 1984 года рота старэйшага лейтэнанта І. У. Запорожана атрымала задачу блакаваць населены пункт Аман, дзе сустрэла моцны супраціў мяцежнікаў, якія ў мэтах выратавання кіраўніка банды распачалі адчайную спробу выйсці з акружэння. Завязаўся рукапашны бой. Афіцэр, умела валодаючы асабістай зброяй, захапіў асабісты склад роты, і вораг быў пераможаны. Усяго за перыяд баявых дзеянняў у раёне даліны Панджшэр рота пры адсутнасці страт у асабістым складзе знішчыла 69 мяцежнікаў, захапіла шмат ўзбраення, узяла ў палон 19 душманаў. Камандзіру дэсантна-штурмавой роты старэйшаму лейтэнанту І. Запарожану за мужнасць і гераізм, праяўленыя пры аказанні інтэрнацыянальнай дапамогі Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан, 7 мая 1985 года прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Узнагароджаны таксама ордэнамі Леніна і Чырвонай Зоркі (1984). Узнагароду Герою уручаў ў Кабуле асабіста камандуючы ваеннай акругі.
Чарнажукаў Аляксандр Віктаравіч (Слайд 17)
Нарадзіўся 18 чэрвеня 1958 года ў горадзе Баку (Азербайджан) у сям’і марака. Скончыў 10 класаў. У Савецкай Арміі з 1975 года. З 1981 года на працягу двух гадоў знаходзіўся ў складзе абмежаванага кантынгенту савецкіх войскаў у Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан. Праявіў сябе спецыялістам высокага класа па вядзенні разведкі. Ведучы пошук у зоне адказнасці брыгады, старшы лейтэнант Чарнажукаў атрымаў данясенне ад свайго разведвальнага дазору аб тым, што ў населеным пункце Якланг (правінцыя Гільменд) размясціўся на адпачынак атрад мяцежнікаў. Пры падыходзе да кішлака Санабур (правінцыя Кандагар) разведка выявіла рух атрада мяцежнікаў, колькасцю каля 150 чалавек. У роце было крыху больш за 50 чалавек. Старэйшы лейтэнант Чарнажукаў вырашыў утойліва заняць пануючую вышыню на шляху руху праціўніка і, прапусціўшы яго разведку, разграміць атрад. Умела арганізаваўшы бой, камандзір роты, у крытычны момант на чале рэзерву атакаваў мяцежніка ў фланг, што спрыяла яго поўнаму разгрому. Толькі ў палон было захоплена 117 чалавек. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета ад 3 сакавіка 1983 года за мужнасць і гераізм, праяўленыя пры аказанні інтэрнацыянальнай дапамогі Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан, старэйшаму лейтэнанту Чарнажукаву Аляксандру Віктаравічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
Усяго за перыяд з 25 снежня 1979 па 15 лютага 1989 гады ў складзе АКУЗ прайшло больш за 620 тыс. чалавек. 86 чалавек былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. Страты за ўвесь перыяд Афганскай вайны склалі 13 тысяч 833 ваеннаслужачыя, 311 прапалі без вестак. у Афганістане служыла 28 тысяч 832 грамадзяніна Беларусі. З іх у Афганістане загінула 751.
Усе задачы, што ставіла савецкае камандаванне на пачатку аперацыі ў Афганістане, такія як абарона стратэгічных аб'ектаў, інфраструктуры краіны, прыкрыццё дзяржаўнай мяжы СССР і памежных тэрыторый, былі выкананы з найменш малымі стратамі. Але ўсё ж былі страты, і нямала слаўных хлопцаў не вярнулася дадому.
Усяго ў складзе брыгады загінула 525 воінаў-інтэрнацыяналістаў. З іх: афіцэраў-75, прапаршчыкаў-9, сяржантаў-97, радавых-341, служачых-1. У рэспубліцы пахавана 50 чалавек. 3 з іх у Мінску. Давайце ж успомнім герояў…
У лютым 2000 года ў Мінску ў ДУА “Сярэдняя школа № 66 г. Мінска” (вуліца Шырокая, 30) створаны музей памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў Савецкага раёна, дзе сабраны матэрыялы і пра старэйшага лейтэнанта У.М.Якаўлева.
Коблікаў Мікалай Генадзьевiч - стралок, гвардыі радавы. (слайд 20)
Нарадзіўся 19 сакавіка 1966 года ў горадзе Мінску. У 1981 годзе скончыў 8 класаў сярэдняй школы №28 горада Мінска, у 1984 году - Мінскае дзяржаўнае прафесійна-тэхнічнае вучылішча №9 машынабудавання. Працаваў інструментальшчыкам на Мінскім інструментальным заводзе. Ва Узброеныя Сілы СССР закліканы 16 кастрычніка 1984 года Савецкім раённым ваенным камісарыятам горада Мінска. Прайшоў курс ваеннай падрыхтоўкі па тэхніцы вядзення бою ў горнай і пустыннай мясцовасці ў Туркестанскай ваеннай акрузе (горад Фергана Узбекскай ССР). У Рэспубліцы Афганістан са студзеня 1985 года. Служыў стралком 9-й парашутна-дэсантнай роты 350-га гвардзейскага парашутна-дэсантнага палка 103-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі (вайсковая часць. палявая пошта 35919; горад Кабул). Удзельнічаў у 6 баявых аперацыях. 14 красавіка 1985 года група пад камандаваннем капітана А.М.Крамарэнкі, у якую ўваходзіў радавы Мікалай Коблікаў, трапіла ў акружэнне ў раёне горада Сурубі правінцыі Кабул. Душманы вялі агонь з трох бакоў, паступова сціскаючы кола. Адзіным выхадам было прайсці праз міннае поле. Наперадзе ішоў радавы Коблікаў. Заставалася зусім няшмат да краю поля, калі раздаўся выбух. Пры выбуху ён атрымаў цяжкія раненні. Капітан А.М.Крамарэнка паспрабаваў дапамагчы свайму салдату, але ён таксама падарваўся на міне і быў цяжка паранены. Салдаты абодвух вынеслі з міннага поля, верталётам яны былі дастаўлены ў ваенны шпіталь горада Кабула, але раны аказаліся смяротнымі. Радавы Коблікаў памёр у той жа дзень, капітан А.М.Крамарэнка - 4 мая 1985 года.
Пахаваны на Паўночных могілках (участак 19) у Мінску.
Узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі (пасмяротна), беларускім медалём «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана» (24.12.2003; пасмяротна).